Adapazarı resmi vilayet adıyla Sakarya. Sakarya, Kocaeli’nde ayrılıp vilayet olduğu 1954 yılına kadar ilçe statüsünde kalmıştır. Bu ve bundan sonraki dönemlerde Sakarya adından çok Adapazarı adıyla anılmaya devam etmiştir. Şehirde bugün de benzer bir yaklaşım olmakla birlikte Adapazarı, Sakarya’nın merkez ilçesi statüsündendir. Ülkemizde benzer durumda olan ilçeler vardır ki ilçe adı, ilin adından daha fazla bilinmektedir. Örneğin; Antakya, İçel vb.
Ecz. Asım Hamdi Arca (1895-1954) (Bir Kurumun Öyküsü: Türk Eczacıları Birliği 1956-2006, 193.)
Önceleri çoğunlukla Ermeni ve Rum kökenli Osmanlı vatandaşlarının yaşadığı Adapazarı’nın demografik yapısı Balkan Savaşları’ndan itibaren değişmeye başlamıştır. Osmanlı’nın son Cumhuriyetin ilk dönemlerinde ülkeye gelen muhacirlerin iskân edildiği bu küçük ilçenin nüfusu artmaya başlamıştır. Ülke içinden de farklı şehirlerden göç alan Adapazarı bugün de her kökenden insanların yaşadığı bir kardeşlik coğrafyasına dönüşmüştür.
Asım Hamdi Arca Eczanesi’nin Mehmet Toplar döneminin dıştan görünüşü birinci kapısı. (Foto: Ecz. Eyüp Talha Kocacık, 2016)
Şehirde yeni tanışan iki kişi birbirlerine adlarını sorduktan sonra ilk sorduğu soru “ne millettensin” olur. Burada sorulan sorunun altında bir art niyet aranmaz, sıradan bir soru olarak sorulur ve devamından Muhacir, Manav, Abhaz, Gürcü, Çerkes, Laz, Kürt… gibi cevaplar beklenir. Adapazarı velhasıl böyle herkesin uyum içinde yaşadığı bir yerdir aslında.
Asım Hamdi Arca Eczanesi’nin Mehmet Toplar döneminin dıştan görünüşü ikinci kapısı. (Foto: Ecz. Eyüp Talha Kocacık, 2016)
Bu çeşitlilik farklı göç hikayelerini içinde barındırmaktadır. Eczacılığa baktığımızda da benzer durumlar, benzer hikâyeler görülmektedir. Tespit edebildiğimiz ilk Adapazarlı eczacı 1874 yılında Rum kökenli bir Osmanlı olan Aleksandros Yordiyadis iken ilk Türk eczacı da Adapazarı’nın köklü ailelerinden Keremzadeler’in küçük oğlu olan ve 1907 yılında Agop Daduryan’ın eczanesini devralan Mehmed Reşad Kürem’dir.
Asım Hamdi Arca Eczanesi Başlıklı Reçete İade Zarfı. (Belgelerle Türk Eczacılığı I, s. 21.)
Kürem’den sonra gelen ikinci Türk eczacımız, bu sayfaların esas hikâyesinin başkahramanı: Asım Hamdi Arca’dır. Asım Hamdi Bey Selanik kökenli bir muhacirdir. 1895’te doğan Asım Hamdi Bey Selanik’ten buraya göç etmiştir. İstanbul’da Eczacı Mektebi’den 1920 yılında mezun olmuş ve 1923 yılında “Asım Hamdi Eczahanesi”ni Uzunçarşı’da açmıştır.
Asım Hamdi Bey 1929 yılına kadar eczaneyi tek işletmiş, 1929 yılında Ecz. Salih Nafiz Bey eczaneye ortak olmuştur. Bir süre ortak kalan Salih Nafiz Bey daha sonra ortaklıktan ayrılmış ve eczane Asım Hamdi Bey’in idaresinde devam etmiştir. Soyadı kanununda “Arca” soyadı almıştır. Şehirde birçok alanda etkin olan Asım Hamdi Bey, 1927 yılında Adapazarı Hilâl-i Ahmer Şubesi’nin yönetim kurulunda genel sekreter olarak çalışmış, 1934’te Adapazarı Halkevi’nin kurucu başkanlığını yapmıştır. Bir dönem Adapazarı Belediyesi’nde başkan vekilliği yapan Asım Hamdi Bey, yayıncılık işleriyle de uğraşmıştır. 1937 yılında Dr. Abidin Rona ile birlikte “Yeni Adapazarı” adıyla bir gazete çıkarmıştır. Gazetenin sahip ve yayın sorumluluğunu Asım Hamdi Bey yürütmüştür.
Ecz. Mehmet Toplar (1929-2016)
Adapazarı hafızasının her yerinde izleri olan Asım Hamdi Arca 1954 yılında vefat etmesi üzerine eczane ailesi tarafından Ecz. Rüştü Durukan’ın mesul müdürlüğünden işletilmeye devam etmiştir. Asım Hamdi Bey’in kızı Ecz. Mehmet Toplar ile evlenmiş ve eczane aynı ailede çalıştırılmaya devam etmiştir.
Asım Hamdi Arca Eczanesi’nin tarihi kavanozları (Bir Kurumun Öyküsü: Türk Eczacıları Birliği 1956-2006, 193.)
1929 yılında Adapazarı’ndan doğan Mehmet Toplar, 1947’de liseyi Bursa’da bitirmiş ve 1952 yılında İstanbul Eczacı Mektebi’nden mezun olmuştur. Askerliğini yapıktan sonra 1955 yılında Asım Hamdi Eczanesi’nin devralmıştır.
Adapazarı’nın ikinci Türk Eczanesi’ni artık Toplar işletmekte ve şehirdeki hafızayı korumaktadır. Şehrin en merkezi yerinde olan bu eczane Toplar döneminde de önemini korumuş ve şifa dağıtmaya devam etmiştir. Mehmet Toplar mesleki faaliyetlere öncülük etmiş ve Bursa Eczacı Odası’na bağlı olan Sakarya eczacılarına müstakil bir oda kurulması için uğraşmıştır. 20.04.1972 tarihinde Türk Eczacıları Birliği’nin kararıyla Sakarya Eczacı Odası kurulmuş ve Kocaeli, Düzce ve Bolu eczacıları buraya bağlanmıştır.
Asım Hamdi Eczanesi başlıklı ilaç kutusu (Asım Hamdi Bey dönemi)
Sakarya Eczacı Odasının Kurucu başkanlığına Mehmet Toplar atanmıştır. Genel sekreter Ünör Baykan, Muhasip Hüseyin Yüksel, Veznedar Ali Cerrahoğlu, Üye Hadi Dinçer olarak belirlenmiş ve 03.09.1972 tarihinde ilk seçimli kongreye yapılmıştır. Sakarya Eczacı Odası’nın kurucu başkanlığı yapan toplar 01.10.1973’te görevini Önder Yurttutan’a devretmiştir.
Adapazarı’nda 14 Mart Tıp Bayramı için hazırlanan “Sakarya Tıp Albümü”nde bulunan Mehmet Toplar karikatürü. (Eyüp Talha Kocacık Arşivi)
2010 yılında Toplar ile yapılan röportajda şunları kaydetmiştir:
“Aslında tıp fakültesine gitmek istemiştim fakat kadavralarla uğraşma olduğundan vazgeçtim. Eskiden ilaç hemen gelmezdi 2-3 gün sürerdi gelmesi. Ben İstanbul’a haftada 1-2 kez gidip ilaç alırdım, stoklu çalışırdık. Eczanenin üst katı depoydu. O zamanlarda prodövi çoktu. Doğrudan doktora gidilmezdi, eczacıya gidilir fikir alınırdı. Artık işler değişti.”
Asım Hamdi Arca Eczanesi’nin içi (Foto: Ecz. Eyüp Talha Kocacık, 2016)
Mehmet Toplar, kayınpederinden beri gelen Asım Hamdi Eczanesi’nde uzun yıllar halk sağlına hizmet etmiş, yukarıda kendi sözlerinde bahsettiği majistral ilaç noktasında şehir için vazgeçilmez bir hale gelmiştir. Hatta sonraları hazır ilaçların tüm eczane piyasasına hakim olmasından ve majistral ilaç yapan eczacı sayısının azalmasından dolayı uzun yıllar Adapazarlılar majistral ilaç içeren reçeteleri olduğunda tek adres olarak hep Asım Hamdi Arca Eczanesi’ni bildiler. Eczaneler arasında bile uzun yıllar şu cümleler kurulmuştur: “Bu reçeteyi Asım Hamdi yapar”
Asım Hamdi Arca Eczanesi’nin tarihi havanı (Bir Kurumun Öyküsü: Türk Eczacıları Birliği 1956-2006, 193.)
Asım Hamdi Arca Eczanesi’nin tarihi terazisi (Bir Kurumun Öyküsü: Türk Eczacıları Birliği 1956-2006, 193.)
Mehmet Toplar 22 Kasım 2016 tarihinde Adapazarı’nda 87 yaşında vefat etti. Bu kez kayınpederinin vefatından sonraki süreç yeniden başladı. Asım Hamdi Arca Eczanesi, şehrin her hafızasında yeri olan eczane yeniden mesul müdürle idare edilecektir. Ecz. Hülya Cindioğlu bu sefer Asım Hamdi Eczanesi’nin başına geçer ve Asım Hamdi Bey’in adı şehirde yaşamaya ve şifa dağıtmaya devam etmiştir. 5 yıllık verese süresinin sonlarında Mehmet Toplar’ın kızı tarihi eczaneyi devretmek zorunda kalmıştır.
98 yıl Arca’nın ailesinde işletilen eczane, Ecz. Fatih İbrahim Güney (d. 27.02.1994) tarafından devralındı. Bugün 102 yıllık bir mirasın korunması Güney’in ellerinde. Aynı adla, aynı yerde hizmet vermeye, Asım Hamdi Bey’in adını yaşatmaya ve Adapazarlılara şifa dağıtmaya devam ediyor.
Kaderin cilvesi ki bir muhacir olarak Selanik’ten Adapazarı’na gelip eczane açan Asım Hamdi Bey’in eczanesini, İstanbul’dan Adapazarı’na göç eden bir anlamda muhacir olan Güney devralmıştır.
Demiştik ya burası bir göç hikâyesidir diye tam denk düştü sanırım.
Kaynakça
Remzi Kocaer, Türkiye Eczacılar Almanağı 1966 (İstanbul: Kulen Basımevi, 1966).
Eyüp Talha Kocacık, “Kocaeli Sancağının Adapazarı ve Diğer Kazalarındaki Eczacılar 1874-1954” Uluslararası Gazi Süleyman Paşa ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu-III Bildiriler Kitabı c. IV. (Ed. Haluk Selvi, M. Bilal Çelik, İbrahim Şirin, Ali Yeşildal) (Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı Yayınları No:38, 2017), 2557-2589.
Eyüp Talha Kocacık, Farmakoloğ Dergisinin Özetli Bibliyografyası ve İncelemesi (İstanbul: Eczacılık Tarihi Derneği Yayınları, 2016).
Eyüp Talha Kocacık, “Adapazarı’nın İlk Türk Eczacısı,” Eczacı 19: 209 (Mart 2023): 32-34.
Bir Kurumun Öyküsü: Türk Eczacıları Birliği 1956-2006. Haz. Afife Mat, (İstanbul: Türk Eczacıları Birliği Yayınları, 2007), 191-200.
Enis Şahin, Kronolojik Adapazarı-Sakarya Tarihi 1923-2004 (Sakarya: Sakarya Üniversitesi Rektörlüğü Yayınları Yayın No. 50, 2005).
Resül Narin, “Adapazarı Kazası 1923-1954” Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Tarihi Bilim Dalı (Doktora Tezi), Kocaeli, 2022, 312, 322, 395-396.
“Mehmet Toplar Vefat Etti” Erişim 30 Eylül 2025 https://www.sakaryayenihaber.com/haber/6665243/mehmet-toplar-vefat-etti
