Pandemi döneminde Türkiye’de vitamin ve gıda takviyesi kullanımında genel olarak artış görülmüştür; özellikle C ve D vitaminleri, multivitaminler, propolis ve bazı bitkisel ürünler öne çıkmıştır.
Pandemi etkisi
Pandemi öncesi ve sonrası kullanım karşılaştırmaları çoğunlukla doğrudan anket çalışmalarına dayanmaktadır ve çoğu çalışma pandemi sürecinde takviye kullanımında belirgin artış bildirmiştir.
Büyük ölçekli bulgulara göre COVID-19 döneminde propolis ve özellikle C ile D vitamini tüketiminde artış tespit edilmiştir [1].
Bir çalışmadaki yetişkin örnekleminde pandemi sırasında diyet takviyesi kullananların oranı ve bitkisel ürün kullanımının arttığı bildirilmiştir [2].
Spesifik artışlar küçük-orta ölçekli çalışmalarında pandemi döneminde kullanım oranlarında belirgin yükselişler raporlanmıştır; örneğin bazı bitkisel ürünler ve vitaminlerin kullanımında anlamlı artışlar saptanmıştır [3, 4].
Pandemi öncesi, sırası ve sonrasını üç dönemde karşılaştıran bir çalışmada (n=217) pandemi döneminde C vitamini kullanımı %81,1 ile zirveye ulaşmıştır. Bitkisel ürünlerde de çarpıcı artışlar gözlemlendi: zencefil %33,6’dan %70,5’e, kuşburnu %8,8’den %52,5’e, ekinezya ise %1,4’ten %35,5’e yükselmiştir. [3]
En çok tercih edilenler
Çalışmaların ortak noktası bağışıklığı destekleme hedefiyle C ve D vitaminleri ve multivitaminlerin öne çıkmasıdır; bitkisel ürünlerde ise propolis, zencefil ve çeşitli bitki çayları yaygınlaşmıştır. Aşağıdaki tablo çalışmaların bildirdiği başlıca takviyeleri ve varsa oranları kısaca karşılaştırır [4].
| Takviye | Raporlanan bulgu veya oran | Kaynak |
|---|---|---|
| C vitamini | Pandemi döneminde yüksek kullanım, çalışma örneklerinde en sık tercih edilen vitaminlerden biri (%81,1 olarak bir çalışmada bildirilmiştir) | 3 |
| D vitamini | Pandemi döneminde sık tercih edilen vitaminler arasında (%46,1 bildirilmiştir) | 3 |
| B12 vitamini | Pandemi döneminde bildirilen tercih edilen vitaminler arasında (%23,5) | 3 |
| Multivitaminler | Çok sayıda çalışma multivitaminleri ön plana koymuştur (oran spesifik çalışma içinde belirtilmiştir) | 2 |
| Propolis | Tüketimde belirgin artışlar, halk arasında bağışıklık desteği amaçlı tercih | 1 |
| Zencefil ve diğer bitkiler | Zencefil, adaçayı, sumak, ekinezya gibi bitkilerde kullanım artışı; örn. zencefil %33,6 → %70.5 artış bildirimi | 3 |
Kullanım oranları ve demografi
Mevcut çalışmalar farklı örneklem gruplarında kullanım sıklığını ve demografik ilişkileri incelemiştir; bazı demografik belirleyiciler rapor edilmiştir. Fakat kapsamlı ulusal dağılım verisi sınırlıdır. Aşağıda çalışmalarda doğrudan rapor edilen demografik/davranışsal bulgular özetlenmiştir.
- Toplam kullanım oranı: Bir çalışmada pandemi döneminde yetişkinlerin %46,1’inin diyet takviyesi, %57,0’sinin bitkisel ürün kullandığı bildirilmiştir [2].
- Örneklem bazlı yaygınlık: Bir başka çalışma peri-pandemik dönemde örneklemin yaklaşık yarısının takviye kullandığını raporlamıştır [4].
- Öğrenci grubu: Üniversite öğrencileri arasında anket sonuçları, %40,6’sının pandemi öncesinde, %36,9’unun pandemi sırasında takviye/bitkisel ürün kullanmadığını göstererek küçük bir kullanım artışına işaret etmiştir [5].
- Sosyoekonomik belirleyiciler: Gelir takviye kullanımını pandemi öncesinde etkileyen bir faktör iken, peri-pandemik dönemde takviye artışına gelirin etkisi azalmıştır; bunun pandemi koşullarında talebin yaygınlaşması ile ilişkili olabileceği öne sürülmüştür [4].
- Kaygı ve motivasyon: Sağlık kaygısı ve COVID-19 korkusu takviye alma olasılığını artıran anlamlı faktörler olarak bildirilmiştir [4].
Google Trends Verileri: Talep Değişiminin Dijital İzleri
Pazar ve ilgi göstergesi: Google Trends analizli çalışma ve raporlar, pandemiyle beraber takviye ilgisinin ve pazarın büyüdüğünü; Türkiye’de kayıtlı gıda takviyesi ürün sayısının 18.449 civarında olduğuna dair bilgi verdiğini bildirmiştir [6].
Çimke ve Yıldırım Gürkan’ın infodemiyoloji çalışması, Türkiye’de vitamin arama ilgisinin Mart 2020’de pandemi ilanıyla birlikte tüm dönemin en yüksek düzeyine (100 RSV) ulaştığını göstermektedir. Arama ilgisi mevsimsel bir örüntü sergilemiş (sonbahar ve ilkbahar zirveleri), ancak pandemiyle ortaya çıkan artış bu örüntünün çok ötesine geçmiştir [7]. 2018–2022 yıllarını kapsayan bir Google Trends çalışması ise pandemi ilanı sonrasında 26 farklı takviye kategorisinde —B12, D vitamini, çinko, propolis ve probiyotikler dahil— arama hacminin istatistiksel olarak anlamlı biçimde arttığını ortaya koymuştur. [8]
Fiyat ve Pazar Göstergesi
Okcun ve arkadaşlarının fiyat analizi, pandemi döneminde (2021–2022) tüm takviye gruplarında fiyatların arttığını; ortalama artışın %29,41 olduğunu ve glukozaminin %49,80 ile en yüksek artışı yaşayan ürün olduğunu bildirmiştir. Bu veriler talep patlamasının pazar dinamiklerine de yansıdığını dolaylı olarak göstermektedir. [9]
Referanslar
[1] B. Basaran and H. Pekmezci, “An Analysis of the Changes in Food Consumption Frequencies Before and During the COVID-19 Pandemic: Turkey”, doi: 10.23751/pn.v23i4.10431.
[2] H. K. Altun, N. Seremet-Kürklü, and M. Ş. K. Ermumcu, “Increased Use of Dietary Supplements and Herbal Products in Adults During COVID-19: A Cross-Sectional Study,” Türkiye klinikleri sağlık bilimleri dergisi, vol. 7, no. 1, pp. 29–35, Jan. 2022, doi: 10.5336/healthsci.2021-82238.
[3] S. Akkaş, E. B. Koyu, and C. Karaalp, “COVID-19 Pandemisi Öncesinden Günümüze Vitamin-Mineral ve Bitkisel Ürünlerin Kullanımı Nasıl Değişti?,” İzmir Kâtip Çelebi üniversitesi sağlık bilimleri fakültesi dergisi, Dec. 2023, doi: 10.61399/ikcusbfd.1339113.
[4] H. G. Ankara, M. E. Yılmaz, H. Değerli, and H. Değerli, “Analyses of food supplements intake behaviour in peri-pandemic period,” vol. 2, no. 2, pp. 33–49, Dec. 2022, doi: 10.53753/jame.2.2.01.
[5] “Nutritional Supplements Use and Mediterranean Diet Quality Index Scores Before and During the COVID-19 Pandemic: A Case of University Students, Türkiye: Cross-Sectional Study,” Türkiye klinikleri sağlık bilimleri dergisi, doi: 10.5336/healthsci.2023-95554.
[6] P. Z. Davarci, M. Çağlayan, and G. Ekuklu, “The effect of the covid-19 pandemic on the interest in supplemental food in Turkey: A google trends analysis study,” International journal of traditional and complementary medicine research, Aug. 2024, doi: 10.53811/ijtcmr.1376015.
[7] Çimke & Gürkan, 2021. Determination of interest in vitamin use during COVID-19 pandemic using Google Trends data: Infodemiology study. Nutrition (Burbank, Los Angeles County, Calif.).
[8] Okcun et al., 2022. HPR92 Analysis of Nutritional Supplements’ Price Change in Turkiye. Value in Health.
