İstanbul’da açılan ilk serbest eczane olarak kabul edilen İki Kapılı Eczane’ye biraz yakından bakalım. Açılan ilk eczane olması özelliğinin yanında Türkiye’de varlığını en uzun süre devam ettiren eczane özelliğini de barındırmaktadır. İki Kapılı, İstanbul’un ilk eczanesi miydi, ondan önce başka eczane var mıydı, bizim bildiğimiz manada bir eczane miydi? Tüm bu ve buna benzer sorular üzerinde 252 yıl geçmesine rağmen henüz tam olarak açıklığa kavuşturulamadı.
Vincent Sinapyan dönemi antetli fatura (Sandalcı, c. III-2, 230.)
İki kapılı Eczane 1753 yılında kimin tarafından açıldığı bilinmemekle birlikte İstanbul Fatih’te bulunan Bahçekapı semtinde faaliyete başlamıştır. Eczanenin 1866-1890 yılları arasında Ecz. Vincent Sinapyan tarafından Bahçekapı, Hamidiye Cad. No: 32’de işletildiği bilinmektedir. Hatta bir dönem G. Sinapyan adında bir eczacının da bu eczane çalıştığı görülmektedir.
Jorj Tülbentçiyan (Baytop, 68.)
1868 yılında Bahçekapı No: 16’da Ecz. Ohanes Georges Hürmüs ‘ün eczanesinin olduğunu ticaret almanaklarından görebiliyoruz. 1888 yılına gelindiğinde Hürmüs’e ait eczanenin devam ettiği görülmektedir.
İki Kapılı Eczane 1890 yılından sonra Ecz. Jorj Tülbentçiyan tarafından satın almış, 1896 yılında vefat edinceye kadar İstanbul’un en eski eczanesini işletmeye devam etmiştir.
Batist Tülbentçiyan (Eyüp Talha Kocacık Arşivi)
Jorj Tülbentçiyan’ın vefatının üstüne eczane, oğlu Batist Tülbentçiyan’a geçmiştir. Aslında Batist Efendi 1902 yılında Eczacı Mektebi’nden mezun olmuştur. Yani babası vefat ettiğinde henüz eczacı olmamıştır. 1896-1898 yılları arasında Ecz. Diran Alanyan eczaneyi mesul müdürlükle idare etmiştir. Mezuniyetin ardından İki Kapılı Eczane’nin başına eczacı olarak Batist Tülbentçiyan geçmiştir.
Jorj Tülbentçiyan (Kocaer, 1966, 288)
Batist Tülbentçiyan anılarında Georges Hürmüs’ten eczanenin kurucusu ve “büyük büyük büyük dedem” diye bahsetmektedir. Ama Viçen Sinapyan’dan hiç bahsetmemektedir. Batist Efendi’nin dediğini gibi “büyük büyük büyük dedesi Hürmüs Efendi”nin kurduğu eczane bu eczane midir şimdilik bilemiyoruz. Belki de George Hürmüs bir dönem İki Kapılı Eczane’de mesul müdürlük yapmıştır. Ya da eczane Sinapyan’a büyük büyük dede Hürmüs’ten geçmiştir.
Ayeriç isimli ilacın kutusu (Sandalcı, c. IV-2, 221)
Bahçekapı’daki İki Kapılı Eczane’ye ait kırımızı ilaç etiketi (Eyüp Talha Kocacık Arşivi)
Bu eczaneye ve eczacılara ait ileride çıkacak başka belgelerle durum tam olarak anlaşılacaktır. Zira Turhan Baytop ve Mert Sandalcı’nın yazdıklarına bakıldığında durumu onların da tam netleştiremediği görülmektedir.
1902’de mezun olduktan sonra İki Kapılı Eczaneyi işletmeye devam eden Batis Efendi 1928 yılına kadar yani eczane sayısını sınırlandırılan yasa çıkıncaya kadar Bahçekapı’da eczacılık yapmıştır. 1928’de eczane kapatılınca ecza depo ve laboratuvarlarında çalışmıştır. 1946’da Taksim’de Aydede Cad. No: 8 adresinde aynı isimle yeniden İki Kapılı Eczaneyi açmıştır. 1953 yılında oğlu Jorj Tülbençi Eczacı Okulu’nda mezun olmuş ve birlikte eczaneyi işletmeye devam etmişlerdir. 1955 yılında Batist Efendi vefat edince eczanenin idaresi tamamen Jorj Tülbentçiyan’a geçmiştir. 1971 yılında eczane Şehit Muhtar Cad. No: 13’e taşınmıştır.
Ayeriç isimli ilacın kutusu (Sandalcı, c. IV-2, 220)
Batist Efendi eczanesinde ilaç üretimi yapmış müshil için ruhsatlandırdığı Ayeriç isimli ilacının yanında Batolin ve saç sakal boyası olan Nerocome isimli ilaçlar üretilmiştir. İstanbul ve dahası Türkiye için müstesna bir yeri olan İki Kapılı Eczane 2005 yılında Jorj Tülbentçi idaresindeyken kapatılmıştır.
Bahçekapı’daki İki Kapılı Eczane’ye 1905 yılında yapılan denetim makbuzu (Eyüp Talha Kocacık Arşivi)
1753’te kurulan ve 1928’e kadar kesintisiz 175 yıl İstanbul’da işletilen eczane 18 yıl aradan sonra1946’da yeniden açılmış ve 2005 yılına kadar işletilmiştir. Kuruluşundan 252 yıl sonra kapatılan eczane tarihin sayfalarında yerini almıştır.
Taksim’deki İki Kapılı Eczane’ye ait kaşe (Eyüp Talha Kocacık Arşivi)
Taksim’deki İki Kapılı Eczane’ye ait beyaz ilaç etiketi (Eyüp Talha Kocacık Arşivi)
Foto1: Vincent Sinapyan dönemi antetli fatura (Sandalcı, c. III-2, 230.)
Foto 2: Jorj Tülbentçiyan (Baytop, 68.)
Foto 3: Batist Tülbentçiyan (Eyüp Talha Kocacık Arşivi)
Foto 4: Jorj Tülbentçiyan (Kocaer, 1966, 288)
Foto 5: Ayeriç isimli ilacın kutusu (Sandalcı, c. IV-2, 220)
Foto 6: Ayeriç isimli ilacın kutusu (Sandalcı, c. IV-2, 221)
Foto 7: Bahçekapı’daki İki Kapılı Eczane’ye 1905 yılında yapılan denetim makbuzu (Eyüp Talha Kocacık Arşivi)
Foto 8: Bahçekapı’daki İki Kapılı Eczane’ye ait kırımızı ilaç etiketi (Eyüp Talha Kocacık Arşivi)
Foto 9: Taksim’deki İki Kapılı Eczane’ye ait kaşe (Eyüp Talha Kocacık Arşivi)
Foto 10: Taksim’deki İki Kapılı Eczane’ye ait beyaz ilaç etiketi (Eyüp Talha Kocacık Arşivi)
Kaynaklar:
Annuaire Oriental du commerce l’industrie de l’administration et de la magistrature. Constantinople, 1890
Annuaire Oriental du commerce de l’industrie l’administration et de magistrature. Constantinople, 1893.
Annuaire Oriental du commerce de l’industrie l’administration et de magistrature. Constantinople, 1894.
Annuaire Oriental du commerce de l’industrie l’administration et de magistrature. Constantinople, 1896.
“İki yüz senelik eczahanenin sahibi Batist efendinin anlattıkları” Milliyet, 9 Ekim 1954, s. 3.
Remzi Kocaer, Türkiye Eczacılar Almanağı 1949. İstanbul, 1949
Remzi Kocaer, Türkiye Eczacılar Almanağı 1966. İstanbul, 1966
Turhan Baytop, Eczahne’den Eczane’ye. İstanbul, 1995.
Mert Sandalcı, Belgelerle Türk Eczacılığı c. I, İstanbul, 1997.
Mert Sandalcı, Belgelerle Türk Eczacılığı c. IV-2, İstanbul,2001.
Mert Sandalcı, Belgelerle Türk Eczacılığı c. II, İstanbul,1998.
Mert Sandalcı, Belgelerle Türk Eczacılığı c. III-2, İstanbul,2005.
