Karadeniz bölgesine özgü olan ve acıbal, tutar bal isimleriyle de bilinen Delibal, arıların Ericaceae familyasından Rhododendron türlerinin nektarıyla hazırladıkları baldır.
Halk arasında zifin, komar, ağu isimleriyle bilinen Rhododendron türleri ülkemizde batıda Istranca dağlarının kuzey yamaçlarından, doğuda Hopa’ya kadar oldukça geniş bir yayılış alanına sahiptir.
Türkiye’de 5 tür yetişir:
R. ponticum
R.luteum
R.caucasicum
R.ungernii
R.smirnowii
Rhododendron ponticum
Rhododendron luteum
Rhododendron caucasicum
Rhododendron ungernii
Rhododendron smirnowii
Rhododendron türleri ilkbaharda ilk çiçek açan bitkilerdir. Arıların ilkbaharda ilk ürettikleri bal Rhododendron nektarıyla olmaktadır. Birçok bölgede bu bal toplanmaz, arılar tarafından tüketilir.
Bitkinin yapraklarıyla zehirlenmeler dünyada ve Türkiye’de genç hayvanlarda görülmektedir.
Tarihte Delibal
Delibalın zehirliliği çok eski çağlardan beri bilinmektedir .
Ksenophon Anabasis – “Onbinlerin Dönüşü” adlı eserinde M.Ö. 400’lerde Batı Anadolu’dan Güney Mezopotamya’ya giden Yunan ordusunun yani Onbinlerin zafer kazandıktan sonra Anadolu içinden geçip kuzeydoğuya yürüyerek yeniden Karadeniz kıyılarından anayurtlarına dönerken geçirdikleri akıl almaz serüvenleri şöyle dile getirmiştir:
“Yunanlılar bol erzak dolu birçok köyde konakladılar. Bu köylerde onları şaşırtan bir tek şeyle karşılaştılar : birçok kovan vardı ve bu kovanlardaki peteklerden bal yiyen askerler kustular, ishal oldular ve içlerinden hiç biri ayakta duramıyordu; az yiyenler körkütük sarhoş olmuş insanlara, çok yiyenlerse azgın çılgınlara, hatta can çekişen insanlara benziyorlardı. Bu durumda bir çoğu bir bozgun sonrasındaymış gibi yere serilmiş büyük bir umutsuzluk başlamıştı.Ertesi gün kimsenin ölmediği görüldü ve sarhoşluk yaklaşık olarak bir gün önce başladığı saatte geçti. Üçüncü ve dördüncü gün müshil almış gibi bitkin düşmüş halde ayaklandılar. Ordan iki günde yedi fersenk aşıp deniz kıyısında Yunan şehri Trapezos’a ulaştılar.”
Halk ilacı delibal
Delibal halk arasında geleneksel olarak gastrit, ülser gibi gastrointestinal sistem rahatsızlıklarında günde 1 veya 2 çay kaşığı dozda kullanılmaktadır.
Tadı diğer ballardan farklı olmadığı için ve zehirliliği önemsenmeyerek doz arttırıldığında zehirlenmeler görülmektedir.Zehirlenme genellikle halk ilacı olarak kullanılan delibalın dozunun arttırılmasıyla görülür.
Piyasada satılan normal balların içinde delibal çıktığı nadir de olsa görülmektedir.
Delibal zehirlenmesi Türkiye’ye özgü bir besin zehirlenmesidir. Son yıllarda Türkiye’den götürülen bal ile Avrupa’da da görülmüştür.
Delibalın zehirli bileşikleri
Bitkinin tüm kısımları zehirli grayanotoksinler içerir.
Grayanotoksinler düşük molekül ağırlıklı hidrofobik bileşiklerdir. Yapısal olarak polihidroksillenmiş siklik diterpenler olarak karakterize edilirler.
Rhododendron türlerinden 25’ten fazla grayanotoksin tanımlanmıştır, ancak grayanotoksin I (Andromedotoksin) ve III’ün başlıca toksik formlar olduğu düşünülmektedir.
Grayanotoksinler
Etki mekanizması
Grayanotoksinlerin başlıca etkileri bradikardi, hipotansiyon ve solunum depresyonu şeklinde görülür. Grayanotoksinler hücre çeperinde sodyum kanallarına bağlanır. Bu bileşikler inaktivasyonu önler, böylece uyarılabilen hücreler (sinir ve kas) depolarizasyon durumunda uzun süre kalır, bu durum kalsiyumun hücre içine girmesini kolaylaştırır.
Teşhis ve tedavi
Delibalın geleneksel tedavide dozu bir çay kaşığıdır. Fazla yenildiğinde zehirlenme belirtileri görülür. Boğazda yanma hissi, ağız ve burunda kaşınma, deride ve gözlerde kızarıklık, başdönmesi ve baş ağrısı, bulantı, kusma, kramp tarzı karın ağrısı, halsizlik, görme bulanıklığı, ateş nöbetleri, bradikardi, hipotansiyon ve bilinç değişiklikleri meydana gelir.
Zehirlenen hasta hemen hastaneye kaldırılmalıdır. Destek tedavi ve semptomatik tedavi uygulanır. Zehirin gastrointestinal sistemden uzaklaştırılması, mide yıkanması veya kusturma ve müshil verilmesiyle sağlanır. Gerekli hallerde sıvı elektrolit kayıpları damar yoluyla giderilmeye çalışılır.
Delibal nasıl tanınır?
Delibal mikroskopta incelendiğinde içinde karakteristik Rhododendron polenleri görülür.
Kimyasal bileşiklerinin teşhisi ise laboratuarda ince tabaka kromatografisi tekniğiyle gerçekleştirilir.
1: Gray I, 2: Gray II, 3: Gray III, 4: Gray VII, 5: Gray VIII, 6: Deli bal, 7: Normal bal, 8: R.ponticum yaprak ekstresi-1, 9: R.ponticum yaprak ekstresi-2
(Afife Mat ve Nurhayat Sütlüpınar’ın Delibal çalışmasından alınmıştır)
Delibal zehirsizleştirilebilir mi?
Bal kaynatılırsa Grayanotoksinler parçalanır ve bal zehirliliğini kaybeder.
