Ekzokrin pankreas yetmezliği (EPI), pankreasın yiyecekleri düzgün bir şekilde sindirmek için yeterli enzimi üretemediği bir durumdur.
Bu durum yetersiz beslenme ve ishal gibi sorunlara yol açabilir. Pankreas, sindirim ve asit tamponlaması için pankreas enzimleri ve bikarbonatı ince bağırsağa salgılar. Pankreas enzimleri, yediğimiz yiyeceklerin parçalanmasına yardımcı olur ve yağlar için lipaz, karbonhidratlar için amilaz ve proteinler için proteazları içerir.
Ekzokrin pankreas yetmezliği (EPI), pankreasın sindirim için gerekli olan pankreatik enzimleri ve bikarbonatı yeterli miktarda üretememesi veya duodenuma etkin şekilde salgılayamaması sonucu ortaya çıkan bir klinik durumdur. Bu yetersizlik; besinlerin sindirim ve emiliminde bozulmaya, dolayısıyla malabsorpsiyon, yetersiz beslenme ve metabolik komplikasyonlara yol açabilir.
Normal fizyolojide pankreas, ince bağırsağa:
• Lipaz (yağların sindirimi),
• Amilaz (karbonhidratların sindirimi),
• Proteazlar (proteinlerin sindirimi) ile mide asidini nötralize eden bikarbonat salgılar. Bu sekresyonların azalması EPI’nin temel patofizyolojik mekanizmasını oluşturur.
EPI’nin belirtileri şunlardır:
• Yağlı ishal (steatore)
• Kilo kaybı
• Karın ağrısı
• Şişkinlik ve gaz
• Yetersiz beslenme
• Esansiyel yağ asidi eksikliği
• Yağda çözünen vitamin (A, D, E, K) eksikliği
• Kemik yoğunluğundaki değişikliklere bağlı osteoporoz veya osteopeni
• Yetersiz beslenmeden ölüm riski
• Kardiyovasküler komplikasyonlar
EPI hafif, orta veya şiddetli olabilir ve muhtemelen yeterince teşhis edilemeyebilir.
EPI’yi test etmek için, sağlık çalışanları genellikle daha spesifik ancak invaziv, pahalı ve hastalar tarafından pek kabul görmeyen yöntemler yerine, ilk tarama olarak dışkı elastaz-1 adı verilen bir dışkı testi kullanır. Bununla birlikte, dışkı elastaz-1 hafif veya orta şiddetteki vakaları atlayabilir ve örnek çok suluysa yanlış pozitif sonuç riski taşır; bireyler, kendi durumlarına özel test ve tedavi planları oluşturmak için sağlık çalışanlarıyla sürekli iletişim halinde olmalıdır.
Tanısal Yaklaşım
EPI değerlendirmesinde ilk basamak tarama testi olarak sıklıkla dışkı elastaz-1 testi kullanılmaktadır. Testin avantajları; non-invaziv olması, uygulanmasının kolaylığı ve hasta uyumunun yüksek olmasıdır. Bununla birlikte:
• Hafif ve orta dereceli EPI vakalarında duyarlılığı düşüktür,
• Çok sulu dışkı örneklerinde yanlış pozitif sonuçlar görülebilir.
Bu nedenle tanı sürecinde klinik bulgular, beslenme durumu ve gerekirse ileri tanı yöntemleri birlikte değerlendirilmelidir. Tanı ve tedavi planı bireyselleştirilerek hasta–sağlık profesyoneli iş birliği içinde yürütülmelidir.
Peki EPI’ye ne sebep olur? En yaygın sebepler pankreatit ve kistik fibrozistir. Amerika’daki Gastroenteroloji, Hepatoloji ve Beslenme Bölümü uzmanları, yayınladıkları bir makalede pankreatit veya EPI’nin risk faktörlerini ve nedenlerini hatırlamak için “TIGAR-O” kısaltmasını önerdiler.
• Toksik: Bu durumda metabolik veya çevresel toksinler pankreasa zarar verir. Alkol, tütün, hiperlipidemi, böbrek yetmezliği veya hiperkalsemi örnek olarak verilebilir.
• İdiyopatik : Bu durum genetik eksikliklerle örtüşebilir veya bilinmeyen nedenlerden kaynaklanabilir.
• Genetik : Örneğin, genetik CFTR mutasyonları, kistik fibrozlu hastaların yaklaşık %85’inde EPI’ye neden olur.
• Otoimmün: Sjögren sendromu, primer biliyer siroz, inflamatuar bağırsak hastalığı ve çölyak hastalığı gibi otoimmün ve inflamatuar hastalıklar EPI’ye neden olabilir. Öte yandan, inflamatuar hastalıkları yönetmek için kullanılan bazı ilaçlar da EPI’ye yol açabilir.
• Tekrarlayan ve Şiddetli Akut Pankreatit: Radyasyon, nekrotik veya vasküler hastalıklar ve akut pankreatit, tekrarlayan EPI’ye yol açabilir.
• Tıkayıcı: Bu durum, pankreas salgılarının geçiş yolunun tıkanması sonucu ortaya çıkar ve EPI’ye yol açar.
• Diğer bilinen nedenler arasında enfeksiyon, bariatrik cerrahi ve diyabet yer almaktadır.
BMC Medicine’de yayınlanan 2018 tarihli pratik bir pankreas yetmezliği yönetimi incelemesine göre, pratik EPI tedavisi pankreas enzim replasman tedavisi (PERT), yaşam tarzı değişiklikleri ve beslenme tedavisini içermelidir.
Ekzokrin Pankreas Yetersizliği İçin 6 Beslenme ve Yaşam Tarzı İpucu
1. Sağlık uzmanınız ve diyetisyeninizle dışkınız hakkında konuşun. Açık renkli, kokulu, yüzen, yağlı ve yumuşak dışkılar ve PERT tedavisi sırasında dışkıdaki değişiklikler hakkındaki geri bildirimler, sağlık uzmanlarının tedavi rejiminizi kişiselleştirmesine yardımcı olabilir. Bristol Dışkı Ölçeği/Skalası bunu kolaylaştırır.
2. Kronik rahatsızlıkların önlenmesi ve bakımına dikkat edin. EPI’ye neden olan rahatsızlıkların bazıları (ancak hepsi değil) diyet, yaşam tarzı ve tıbbi müdahale ile önlenebilir. Örneğin, yüksek tansiyon veya kan şekerini yönetmek için erken müdahale, EPI’ye yol açabilen böbrek yetmezliğini önlemeye yardımcı olacaktır.
3. Sigarayı bırakın. Sigara içmek EPI’ye, kansere ve birçok başka sağlık sorununa neden olabilir. Sigara bırakma girişimleri tedavinin ayrılmaz bir parçası olmalıdır.
4. Alkol tüketmeyi bırakın. NIH, bir standart içkiyi 150 ml şarap, 45 ml sert alkollü içki veya 355 ml bira olarak tanımlar ve kadınlar için günde 1 içkiden az, erkekler için ise günde 2 içkiden az olan her miktar, ölçülü tüketim sınırının üzerindedir. Birçok şarap kadehi 230-355 ml kapasiteye sahip olduğundan, kadınlar kolayca ağır alkol tüketimi (günde 3 porsiyon) veya aşırı alkol tüketimi (2 saatte 4 porsiyon) kriterlerini karşılayabilirler. Alkol, pankreatitin ve pankreatik yetmezliğin başlıca nedenlerinden biridir. EPI varlığında alkol tüketimi kesinlikle önerilmez.
5. Doktorunuz PERT reçete ederse, tedavi rejiminizi optimize etmek için hem diyetisyeninizle hem de sağlık uzmanınızla birlikte çalışın.
PERT:
• Öğün ve ara öğünlerle birlikte alınmalıdır,
• Doz, hastalığın şiddeti ve diyetle alınan yağ miktarına göre ayarlanmalıdır.
Günde yalnızca bir veya iki kez düşük dozda kullanımı klinik olarak etkisizdir. Doz titrasyonu hekim ve diyetisyen iş birliğiyle yapılmalıdır.
6. Eksiklikleri göz ardı etmeyin (Vitamin ve mineral eksikliklerinin izlenmesi): Yağ emilim bozukluğu, yağda çözünen A, D, E ve K vitaminlerinde eksikliğe neden olabilir. Ancak, bu vitaminlerde toksisite riski en yüksek olduğundan, eksikliğiniz yoksa ADEK takviyenizi kendiniz yapmayın. Vitamin eksikliklerini tespit etmek, izlemek ve sizin için doğru takviye rejimini tasarlamak için beslenmeye odaklı bir fiziksel değerlendirme ve laboratuvar testleri için bir diyetisyen veya sağlık uzmanına danışın.
Esansiyel yağ asitleri ve omega-3
Yağ sindiriminin bozulması linoleik asit ve alfa-linolenik asit eksikliğine yol açabilir. Takviye önerisi:
• Omega-3 (EPA/DHA) desteği,
• PERT ile tolere edilebilen dozlarda,
• İnflamasyon ve kardiyovasküler riskin azaltılması amacıyla değerlendirilebilir. Protein ve enerji desteği
EPI’de protein-enerji malnütrisyonu yaygındır.
Beslenme ve takviye yaklaşımı:
• Yeterli protein alımı (≈1.0–1.5 g/kg/gün, bireyselleştirilmiş),
• Gerektiğinde oral beslenme destek ürünleri,
• Emilimi kolaylaştırmak için PERT eşliğinde tüketim önerilebilir.
B12, folat ve diğer mikrobesinler
Uzun süreli malabsorpsiyon durumlarında vitamin B12, folat, çinko, magnezyum, selenyum eksiklikleri gelişebilir.
Takviye önerisi: Bu mikrobesinler, klinik bulgular ve laboratuvar sonuçlarına göre hedefe yönelik olarak desteklenmelidir.
