Geçen yıl Adapazarı’nda uzun yıllar eczacılık yapmış olan Mehmed Kamil Aralp’in hikâyesinden sizlere bahsetmiştim. Bu sefer Adapazarı için çok ayrı bir önem sahip olan Mehmed Reşad Kürem’den bahsetmek istiyorum. Zira M. Reşat Bey ilçenin ilk Türk/Müslüman eczacısıdır.
Adapazarı tarihi içerisinde ilçede hatırı sayılır bazı aileler mevzubahistir. Bu ailelerin Adapazarı’nın gelişimindeki payları çok büyüktür. Ailelerden biri olan Keremzadeler’in küçük oğlu. M. Reşad Bey 1905’te eczacı olarak mezun olmuş 1907’ye kadar İstanbul’da çalışmıştır. 1907’de Adapazarı’na gelerek Orhan Cami’nin yanında bulunan evlerinin altında 1891’den beri eczacılık yapan Agop Daduryan’ın eczanesini devralmıştır. Eczanenin adını “Mehmed Reşad Eczanesi” olarak değiştirmiş ve böylece 1907’de Adapazarı’nda Türk/Müslüman’a ait ilk eczane açılmıştır. Eczane Bankalar Caddesi No 7/A adresindeydi. Soyadı kanununda sonra aile Kürem soyadını almış ve eczanenin de adı M. Reşat Kürem Eczanesi olarak değiştirilmiştir.
İlçenin etkin ailesine mensup olan M. Reşad Bey 1927-1930 arasında Adapazarı Belediye Başkanlığı yapmıştır. M. Reşad Bey, Muazzez Hanımla evlenmiş ve Neşe, Münevver ve Nejat isimlerinde üç çocuğu olmuştur. 26 Ocak 1907’de İzmit’te kurulan Kocaeli Halk Bankası’nın kurucuları arasında yer almıştır. M. Reşad Bey eczanesinde kurduğu laboratuvarında ilaç üretimi yapmış ve 1947’de ruhsatını aldığı “Tanzadol Kürem” isimli ishal ilacını piyasaya sürmüştür. Ürettiği ilacı için gazeteler ilanlar vermiştir.
Foto-1: Mehmed Reşat Kürem (Reşat Kürem Arşivi)
1920’de Drama’da doğan ve 1944’te eczacı okulundan mezun olan Nermin Gülüm, “Mehmet Reşad Kürem Eczanesi”nde staj yapmış ve sonra Reşad Bey’in oğlu Nejat Kürem ile evlenmiştir. Reşad Bey’in vefatına kadar kayınpeder-gelin olarak eczaneyi işletmeye devam etmişlerdir. Reşad Bey 1952’de vefat edince eczane, Nermin Kürem idaresinde 1993’e kadar işletilmiştir. “Mehmed Reşad Eczanesi”ne ait dolaplar ve eski ilaç kutuları eczane kapandıktan sonra antikacılarda satılmıştır.
Foto-2 Nermin Kürem eczanenin içinde (Reşat Kürem Arşivi)
Bir döneme büyük harflerle adını yazdırmış olan M. Reşad Kürem ve Keremzadeler torunları şehirden göç etmiş daha sonra eczane ve evin olduğu bina meydan düzenleme çalışmalarından dolayı yıkılmıştır. Böylece bir tarih tamamen kaybolmuştur.
Şimdilerde Adapazarı Belediyesi “Ada Hayat” ismiyle başlattığı bir projede M. Reşad Eczanesi’nin de bulunduğu alanı kapsayan büyük dönüşüm gerçekleştiriyor. Proje aslından Adapazarı merkezinin yeniden inşası demek. Böylesi büyük bir dönüşümde Adapazarı’nın tarihi esas alınarak ve tarihe ait bir takım dokunuşlar yapılacak.
Foto-3: M. Reşat Kürem Eczanesi dıştan görünüş (Reşat Kürem Arşivi)
Ben bir Adapazarlı, bir eczacı ve bir bilim tarihçisi olarak “Ada Hayat” projesi içerisinde M. Reşad Eczanesi’nin aslına uygun olarak yeniden ‘hayat’ bulmasının doğru olacağını düşünmekteyim. Eczanenin olduğu yere binanın tamamının yapılmasının mümkün olmayabilir belki ama proje kapsamında mevcut ada içerisine aynı dış görünüşe sahip bir eczane dahası bir müze eczanenin kurulması projeye ve Adapazarı tarihine çok daha büyük bir anlam katacaktır.
Foto-5: M. Reşat Kürem’in ürettiği Tandazol Kürem ilacı (Belgelerle Türk Eczacılığı IV-2, s.58)
Nermin ve Nejat Kürem’in çocuklarından Süheyla Kürem ile yaptığım görüşmede “çocukluğum eczanede geçti evden aşağıya iner eczanenin önünde oynardım” dedi. Abisinin adı Reşat Kürem, dedesinin adını almış. Reşat Kürem de hayatta. Eczaneye ve aileye ait detaylı bilgiler almak hala mümkün. Belki bir şey yapmak mümkün olur!
Bu alana emek harcayan biri olarak böyle bir müzenin kurulması için yardımcı olacağıma buradan taahhüt edebilirim.
Foto-6: M. Reşat Kürem Eczanesi etiketli ilaç şişesi (Belgelerle Türk Eczacılığı IV-2, s.58)
Foto-7: M. Reşat Kürem Eczanesi etiketli ilaç şişesi (Belgelerle Türk Eczacılığı IV-2, s.58)
Foto-8: M. Reşat Kürem Eczanesi etiketli ilaç şişesi (Belgelerle Türk Eczacılığı IV-2, s.58)
Foto-9: M. Reşat Eczanesi kaşeli reçete (Eyüp Talha Kocacık Koleksiyonu)
Foto-10: M. Reşat Kürem’in eczanesinde kullandığı başlıklı zarfı (Eyüp Talha Kocacık Koleksiyonu)
Kaynakça
Enis Şahin, Kronolojik Adapazarı-Sakarya Tarihi 1923-2004 (Sakarya: Sakarya Üniversitesi Rektörlüğü Yayınları Yayın No. 50, 2005), 16.
Eyüp Talha Kocacık, “Adapazarı’nın İlk Türk Eczacılarından Mehmed Kâmil Aralp” Eczacı 18: 198 (Nisan 2022): 22-23.
Eyüp Talha Kocacık, “Kocaeli Sancağının Adapazarı ve Diğer Kazalarındaki Eczacılar 1874-1954” Uluslararası Gazi Süleyman Paşa ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu-III Bildiriler Kitabı c. IV. (Ed. Haluk Selvi, M. Bilal Çelik, İbrahim Şirin, Ali Yeşildal) (Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı Yayınları No:38, 2017), 2562-2563.
Mert Sandalcı, Belgelerle Türk Eczacılığı IV-2 (İstanbul: Dr. Nejat F. Eczacıbaşı Vakfı, İstanbul, 2006), 58.
Raphael Cesar Cervati, Annuaire Orientale du Commerce de I’industrie de I’administration et de la Magistrature (Constantinople: J. Pallamary, 1891), 750.
Raphael Cesar Cervati, Annuaire Orientale du Commerce de I’industrie de I’administration et de la Magistrature, (Constantinople: E. Pallamary, 1903), 403.
Remzi Kocaer, Türkiye Eczacılar Almanağı 1949 (İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi, 1949), 166,294.
Remzi Kocaer, Türkiye Eczacılar Almanağı 1966 (İstanbul: Kulen Basımevi, 1966), 175.
Son Posta 6 Ağustos 1948, 6.
“1930’ların Adapazarı Üzerine” Erişim 30 Ocak 2023. https://medyabar.com/roportaj/2778511/1930larin-adapazari-uzerine
“75 Yıl Öncesinin 40 Adapazarlı Ailesi” Erişim 30 Ocak 2023. https://www.yenisakarya.com/75-yil-oncesinin-40-adapazarli-ailesi
